“Yozlaşmış ve Kişiselleşmiş İktidarların Hanedanlaşma Zorunluluğu” başlıklı yazıda, hanedanlaşmanın yozlaşan ve kişiselleşen iktidarlar için bir tercih değil zorunluluk olduğu, ancak zorunlu olmasının gerçekleşeceği anlamına gelmediği söylenmişti. Nursultan Nazarbayev’in yönetimindeki Kazakistan bu ayrımın en açık biçimde görüldüğü örneklerden biridir.

Nursultan Nazarbayev, Sovyetler Birliği dağılmadan önce 1990 yılında Kazakistan’ın Cumhurbaşkanı seçilir ve Kazakistan’ın bağımsızlığını ilan ettiği 1991 yılından sonra da ülkenin başında kalmaya devam eder. İstifa ettiğini açıkladığı 2019 yılına kadar 30 yılı aşkın bir süre ülkeyi yönetir.

Nazarbayev, Sovyetler Birliği’nin dağılışından itibaren ülkenin başında yer aldığı için “kurucu lider” olarak da nitelendirilmektedir. 1991 seçimlerinin ardından 1999 ve 2005 yıllarındaki seçimlerde de devlet başkanı seçilir. Ancak Anayasa sadece iki dönem başkan olmaya izin vermektedir ve Anayasa değişikliği ile tekrar önü açılarak 2011 ve 2015 seçimlerinde de aday olmayı başarır ve iki dönem daha başkan seçilir (BBC, 2019).

Nazarbayev daha ilk yıllarda iktidarı kendi çevresinde yoğunlaştırır. 1993 anayasasının yol açtığı parlamento krizlerinin ardından 1995’te referandumla kabul edilen yeni anayasa, kâğıt üzerinde kuvvetler ayrılığına dayansa da pratikte cumhurbaşkanına ezici üstünlük tanıyan bir “süper-başkanlık” sistemi kurar. Cumhurbaşkanı olarak Senato’da sadık bir çoğunluğu elde tutar ve uyumsuz bulduğu parlamentoyu feshetme hakkı vardır (Mallinson, 2023). İktidar partisi Nur Otan’ın da başkanı olan Nazarbayev, yargı ve üst düzey devlet atamalarında da belirleyicidir. Kendisine ömür boyu ayrıcalık sağlayan makamlar ise sonradan eklenir. 2000’deki ‘Birinci Cumhurbaşkanı’ yasasıyla Güvenlik ve Anayasa Konseyi’nin ömür boyu üyesi olur (Silvan, 2020), 2018’de ise Güvenlik Konseyi’nin ömür boyu başkanlığını alır (RFE/RL, 2018).

Nazarbayev’in başında olduğu devlet yapılanmasında üç kızı, damatları ve bazı başka akrabaları da devletin kritik yönetim kademelerinde yer alır. Orta kız Dinara’nın eşi Timur Kulibayev, petrol-gaz devi KazMunayGas’tan ulusal demiryollarına kadar tüm devlet şirketlerini bünyesinde toplayan ve ülke ekonomisinin yaklaşık dörtte birine karşılık gelen egemen varlık fonu Samruk-Kazyna’nın yönetim kurulu başkanıdır. Küçük kız Aliya’nın eşi Dimash Dosanov ulusal petrol taşıyıcısı KazTransOil’i, büyük kız Dariga’nın partneri Kairat Sharipbayev ulusal gaz şirketi QazaqGaz’ı yönetir. Dariga’nın kendisi de yıllarca parlamentoda üst düzey görevler üstlenir. Nazarbayev’in yeğeni Kairat Satybaldı ise ailenin güvenlik aygıtındaki uzantısıdır. Ülkenin istihbarat teşkilatı olan Ulusal Güvenlik Komitesi’nde (KNB) tümgeneral rütbesiyle görev alır ve ulusal telekom şirketi Kazakhtelecom’da yaklaşık yüzde 30’luk hisseyi elinde tutar (Bir dönem Astana’da vali yardımcılığı görevinde de bulunur). Bunların haricinde Kulibayev ve Dinara ülkenin en büyük bankası Halyk’i kontrol etmektedir. Forbes’a göre çiftin ortak serveti yaklaşık 8 milyar dolara ulaşmıştır (Lillis, 2023). Bir WikiLeaks belgesinde Kulibayev, Kazak ekonomisinin yüzde 90’ını denetleyen kişi olarak anılmaktadır (Fayzullina, 2013).

Nazarbayev ile ilgili yolsuzluk iddiaları 1999 yılından itibaren Batı medyasında yer alır. Bu haberlere göre Nazarbayev’in İsviçre bankalarında milyonlarca doları vardır. Benzeri haberler 2002 yılında Kazakistan’ın muhalif gazetelerinden biri olan Respublika’da da yer alır. Bu haberlerden sonra gazetenin yazarları ölüm tehditleri alır ve gazete binası kundaklanır. 2012 yılında ise gazete kapatılır (BBC, 2019).

İsviçre bankalarındaki milyon dolar iddiaları 2003 yılında ABD’de soruşturma konusu olur. Açılan davada 1995 yılında “Kazakistan Cumhurbaşkanı danışmanı” olarak atanan Nazarbayev’in baş petrol müzakerecisi Amerikalı iş insanı James Giffen’ın Kazakistan’lı yetkililere milyon dolarlar tutarında rüşvet verdiği iddia edilir. Savcılığın iddiasına göre 1995-2000 yılları arasında yapılan petrol anlaşmaları karşılığında Cumhurbaşkanı Nazarbayev, Başbakan Nurlan Balgimbayev ve bazı başka devlet yetkililerinin İsviçre’deki banka hesaplarına dört ABD petrol şirketinden edinilen 80 milyon dolardan fazla parayı aktarılmıştır (RFE/RL, 2010). Kazakhgate diye anılan bu dosya, döneminde ABD tarihinin en büyük yurtdışı rüşvet davalarından biridir. Dava 2010’da biter. Nazarbayev iddianamede “itham edilmeyen suç ortağı” olarak geçer ve devlet başkanı dokunulmazlığıyla korunur. Giffen, CIA için çalıştığı savunmasının ardından tek bir vergi suçunu kabul eder ve hapis ya da para cezası almadan, yalnızca zorunlu 25 dolarlık mahkeme harcıyla serbest kalır. Şirketi Mercator ise iki kar motosikleti üzerinden FCPA ihlalini kabul eder ve 32 bin dolar para cezasına çarptırılır (Stanford FCPA Clearinghouse; Lillis, 2010). İsviçre’de donan yaklaşık 84 milyon dolar ise 2007’de Kazakistan, ABD ve İsviçre arasında Dünya Bankası aracılığıyla yapılan anlaşmayla yoksul çocuk ve gençlere yönelik BOTA Vakfı’na aktarılır (Dünya Bankası, 2007; İsviçre Konfederasyonu, 2015).1

Nazarbayev’in adı şüpheli ölümlerle de anılır. Kazakhgate davasının gündemde olduğu yıllarda, 2005’te muhalefet lideri Zamanbek Nurkadilov ve 2006’da Altynbek Sarsenbayev’in ölümüne ilişkin resmi açıklamalar birçok gözlemci tarafından şüpheli bulunur (Lillis, 2009).

Nazarbayev ile ilgili yazılanlar Sovyetlerin dağılmasından sonra ülkeyi kuran, ekonomik başarı öyküsü yaratan “ulusun babası” söylemiyle “hızlı zenginleşme odaklı kleptokrasiye geçişi denetleyen bir otokrat” söylemi arasında gidip gelmektedir. Ancak somut yaşananlar durumu değerlendirmeyi olanaklı kılmaktadır. Nazarbayev 2000 yılında çıkardığı “Birinci Cumhurbaşkanı” (Kurucu lider anlamında kullanılmaktadır) yasası ile kendisine ve ailesine vatana ihanet dışında her suçtan muaf ömür boyu dokunulmazlık tanır. 2010 yılında ise hem anayasal düzenlemelerle hem de 2000 tarihli ‘Birinci Cumhurbaşkanı’ yasasında yapılan değişikliklerle ‘Elbaşı’, yani ‘Ulusun Lideri’ statüsü tanınır ve Nazarbayev ile ailesinin dokunulmazlığı pekiştirilir (RFE/RL, 2023). 

Hakkında davaların açıldığı, yolsuzluk iddialarının yerel ve yabancı basında yer bulduğu, adının şüpheli ölümlerle anılmaya başlandığı yıllarda Nazarbayev için veraset ve güvenli çıkış sorunu daha yakıcı hale gelir.

İlk Damadın Zamansız Taht Savaşı ve Trajik Sonu

İlk ciddi varis adaylarından biri büyük kız Dariga’nın eşi Rahat Aliyev’dir. Aliyev sıradan bir cumhurbaşkanı damadı değildir. Vergi idaresinden Ulusal Güvenlik Komitesi başkan yardımcılığına, dışişleri bakan yardımcılığından Viyana büyükelçiliğine kadar devletin kritik noktalarında görev yapmıştır. Dariga ile birlikte televizyon kanalları ve gazeteler üzerinde de etkili olan bir medya gücü oluşturmuştur. 2000’li yılların ortalarına gelindiğinde çift, Nazarbayev sonrası için adı geçen güçlü halefler arasındadır (Najibullah, 2007).

Ancak Aliyev’in konumu tam da burada sorun haline gelmeye başlar. Nazarbayev sonrasının olası isimlerinden biri olmakla yetinmeyen Aliyev, kendi siyasal iddiasını görünür hale getirir. Daha sonra yaptığı açıklamalara göre Nazarbayev’e gelecekte cumhurbaşkanlığına aday olmak istediğini söyler; Nazarbayev’in yeniden seçilmesinin önündeki dönem sınırını kaldıran anayasa değişikliğine de karşı çıkar. Böylece muhtemel bir varis, Nazarbayev açısından kendi başına hareket eden bir güç odağına ve olası rakibe dönüşür (Najibullah, 2007).

2007’de bu gerilim açık çatışmaya dönüşür. İki Nurbank yöneticisinin kaçırılmasıyla ilgili olarak Aliyev hakkında soruşturma başlatılır. Aliyev, soruşturmanın asıl nedeninin cumhurbaşkanlığı hedefi olduğunu ileri sürer. Kısa süre sonra Viyana büyükelçiliği görevinden alınır; hakkında başka davalar da açılır ve Dariga ile evliliği sona erer. Soruşturmalar sürecinde Aliyev daha önce büyükelçilik yaptığı Avusturya’ya sığınır.

İktidar içi çekişme olarak görülebilecek bu gelişmeler esnasında ses kayıtları da bir siyasal silah haline getirilir. Aliyev hakkındaki iddiaların gündeme gelmesinin ardından aralarında Nazarbayev’in sesinin de yer aldığı ve Kazak hükümetinin üst düzey yetkilileri arasında geçen ve milyon dolarlık rüşvetlerle ilgili olduğu belirtilen bazı ses kayıtları muhalif internet sitelerine sızdırılır. Bu kayıtların ardından Kazakistan’da internet sitelerinin düzenlenmesini ve gerektiğinde engellenmesini içeren yasal düzenlemeler gündeme gelir (Pannier, 2008).

Kazakistan, yargılamak amacıyla Aliyev’in iadesini talep eder ancak Avusturya, bu talebi, Aliyev’in Kazakistan’da adil yargılanamayacağı gerekçesiyle reddeder (Pannier, 2007). Yargılama sürecinde Aliyev’e yapılan suçlamalara “vatana ihanet” ve “darbe hazırlığı” da eklenir ve Aliyev Kazakistan’da yapılan iki ayrı yargılamada gıyabında toplam 40 yıl hapis cezasına çarptırılır (Pannier, 2008).

Aliyev’in hikâyesi trajik bir biçimde son bulur. Nurbank yöneticilerinin öldürülmesi suçlamasıyla Avusturya’nın başlattığı soruşturma sonucunda 2014’te tutuklanır. Yargılama devam ederken Şubat 2015’te Viyana’daki Josefstadt Cezaevi’ndeki hücresinde ölü bulunur. Avusturyalı yetkililer ölümün intihar olduğunu açıklar ancak Aliyev’in avukatı Klaus Ainedter, müvekkilinin intihar ettiğinden “ciddi şekilde şüphe duyduğunu” belirterek kapsamlı bir soruşturma ister (RFE/RL, 2015).2

Aliyev’in Nazarbayev’in belirlediği veraset çizgisinin dışına çıkarak başlattığı taht savaşı, sürgünde ve tartışmalı ölümüyle son bulur.

İkinci Damat Girişimi ve Tasfiyesi

Aliyev’in tasfiyesi hanedan seçeneğini ortadan kaldırmaz. Yalnızca ilk güçlü damadı denklemden çıkarır. Nazarbayev’in önünde seçenek olarak hâlâ diğer damadı Timur Kulibayev ve üç kızı vardır.

Rahat Aliyev’in tasfiyesinden sonra veraset tartışmalarında öne çıkan ikinci damat, Nazarbayev’in ortanca kızı Dinara’nın eşi Timur Kulibayev olur. Kulibayev’in gücü Aliyev’inkinden farklıdır. O, güvenlik aygıtından çok ekonominin merkezindedir. Petrol ve gaz sektöründe yükselmiş, daha sonra ülkenin büyük devlet şirketlerini bünyesinde toplayan Samruk-Kazyna’nın başına geçmiştir. Temmuz 2011’de Nazarbayev’in danışmanı Yermukhamet Yertysbayev, cumhurbaşkanının beklenmedik biçimde görevden ayrılması halinde Kulibayev’in onun stratejik çizgisini sürdürebileceğini söyler (Najibullah, 2011). Bu açıklamanın kendisi Kulibayev’in o tarihte en azından bürokrasinin bir kesimi için varis olarak görüldüğünü göstermektedir. Bazı yorumcular da bu açıklamanın Nazarbayev tarafından yaptırıldığını ve iktidar bloğu içerisindeki diğer bileşenlerin tepkisinin ölçülmeye çalıştığını belirtirler (RFE/RL, 2011a).

Ama Kulibayev’in siyasal yükselişi uzun sürmez. Aralık 2011’de batıdaki petrol kenti Zhanaozen’de aylardır süren işçi grevi güvenlik güçlerinin müdahalesiyle kanlı biçimde bastırılır. Resmî rakamlara göre en az 15 kişi öldürülür. Olay Kazakistan’da protesto gösterilerine yol açar. Nazarbayev, birkaç gün sonra bölgeye giderek sorumluluğu bölgenin valisine, petrol şirketlerine ve onları denetleyen kamu kuruluşu Samruk-Kazyna’nın yönetimine yükler ve bu kuruluşun başında olan damadını başkanlıktan uzaklaştırır (RFE/RL, 2011b). Kulibayev böylece hem devlet ekonomisinin tepesindeki görevini kaybeder hem de veraset tartışmalarındaki ağırlığı azalır. Ancak Freedom House’un 2013 değerlendirmesine göre Kulibayev’in görevden alınması “büyük ölçüde kamuoyunu yatıştırma çabasıdır” ve Kulibayev, resmi olarak görevli olmasa da arka planda, ülke ekonomisindeki etkisini ve iş dünyası örgütlerindeki konumlarını korumaktadır (Freedom House, 2013).

Bir Geçiş Dönemi Olarak Vasi Planı

İlk damat zamanından önce taht savaşına girişip ikincisi de kamuoyunda adı bir katliamla anılınca başka bir veraset formülü öne çıkmaya başlar. Varis arayışı damatlardan Nazarbayev’in kendi çocuklarına, özellikle de büyük kızı Dariga’ya yönelir ve önü açılarak adım adım önemli görevlere getirilir.

Dariga zaten uzun süredir siyasetin içindedir. Başbakan yardımcılığı yapmış, 2016’da Senato’ya geçmiş ve dış ilişkiler, savunma ve güvenlik komitesinin başkanlığını üstlenmiştir.

Ülkede protesto gösterilerinin arttığı, 70 yaşını aşan Nazarbayev’in sağlık durumuna ilişkin haberlerin sürekli kamuoyuna yansıdığı yıllarda Dariga da Nazarbayev sonrası veraset denkleminde giderek öne çıkar. İktidar partisi Nur Otan, 2016 seçimlerinde oyların yüzde 82’sini almasına ve iktidarını korumasına rağmen izleyen iki yıl içinde ekonominin giderek kötüleşmesi, gelir adaletsizliğindeki artış ve yolsuzluk iddiaları halkı sokaklara döker. Protestolar ülkenin geneline yayılır. Protestocuların genel talebi hükümetin istifasıdır. Yükselen protesto dalgası sonrasında Şubat 2019’da hükümet görevden alınır ve yeni hükümet göreve başlar. Mart ayında ise Nazarbayev’in istifası gündeme gelir (Sağlam, 2019).

Planın ne olduğu ise Nazarbayev’in istifası sonrasında yaşanan gelişmelerle kendisini göstermeye başlar. Nazarbayev’in istifasının ardından, o sırada Senato Başkanı olan Kasım Cömert Tokayev anayasa gereği cumhurbaşkanlığı görevini devralır. Aynı gün Dariga Nazarbayeva yine Tokayev’in önerisiyle Tokayev’in boşalttığı Senato Başkanlığına seçilir. Bu sıradan bir parlamento görevi değildir. Kazakistan Anayasası’na göre cumhurbaşkanlığı makamının boşalması halinde görevi devralacak ilk kişi Senato Başkanıdır. Yani Nazarbayev çekilirken cumhurbaşkanlığını aile dışından, uzun yıllardır rejimin içinde bulunan güvenilir bir isme bırakmış, kızını ise onun hemen arkasındaki anayasal veraset makamına yerleştirmiştir. Tokayev’in ikinci icraatı ise başkent Astana’nın isminin Nazarbayev’in ismi olan Nur Sultan’a çevirmek olur (RFE/RL, 2019).

Bu arada istifanın öncesinde on yıllardır Nazarbayev’in yanında olan ancak Dariga’nın olası liderliğine karşı olduğu haberleri kamuoyuna düşen ve Cumhurbaşkanlığı Danışmanı Adilbek Jaksybekov gibi isimler de görevden alınmış ve Dariga’nın yolunu temizlemeye çalışılmıştır (Pannier, 2018).

Tüm bu icraatlar doğal olarak Tokayev’in geçici bir vasi, Dariga’nın ise nihai varis olduğu yorumlarına yol açar (RFE/RL, 2019). Zira Nazarbayev her ne kadar Cumhurbaşkanlığı’ndan istifa etse de köşeye çekilmiş değildir. Güvenlik Konseyi’nin, kurucusu olduğu Nur Otan partisinin başkanlıklarını ve Anayasa Konseyi’nin üyeliğini sürdürmektedir (Baumgartner, 2019; Toleukhan, 2019).

Ancak bir yıl sonra Mayıs 2020’de beklenmedik bir gelişme yaşanır ve Nazarbayev’in vasisi olarak görülen Tokayev, Dariga’yı görevden alır ve eski başkan yardımcısı Maulen Aşimbayev Senato Başkanlığı’na getirilir. Bu durum “ülkenin liderliğinin zirvesinde olası bir güç mücadelesinin işareti”, “güç odakları arasında siyasi bir çalkantının göstergesi” olarak değerlendirilir (RFE/RL, 2020).

Bu aşamada hanedanlaşma girişiminin ilk ciddi sınırına ulaştığı söylenebilir. İki güçlü damat veraset denkleminden çıkmış, Nazarbayev’in siyaset içindeki en aktif kızı ise bizzat aile dışından seçilen halef tarafından anayasal sıranın dışına itilmiştir. Nazarbayev iktidarı devretmiş ama devrettiği makam üzerindeki kontrolünün sandığı kadar mutlak olmadığı ilk kez görünür hale gelmiştir.

Vasi İpleri Eline Alıyor

Nazarbayev’in kurduğu denge Ocak 2022’de yükselen protestolarla çöker. 2 Ocak tarihinde akaryakıt fiyatlarındaki artışı protesto etmek için başlayan gösteriler kısa sürede ülke geneline yayılır. Protestocular hükümetin istifasını, Nazarbayev’in görevlerine son verilmesini talep ederler. Protestocuların başlıca sloganı “Şal, ket!” yani “İhtiyar git!”dir. Almatı’da ağır çatışmalar yaşanır ve resmi rakamlara göre en az 225 kişi hayatını kaybederken, on bine yakın kişi gözaltına alınır (Independent Türkçe, 2022). Bu olaylar Kazakistan muhalefeti tarafından “Kanlı Ocak” olarak adlandırılır.

Tokayev, daha sonra olayları devlet içindeki unsurların da katıldığı bir darbe girişimi olarak tanımlarken, Nazarbayev de eski enerji bakanını suçlar ve olayların Kiev’den idare edildiğini söyler (Sputnik, 2023). Olayların nasıl örgütlendiği ve iktidar içindeki mücadelenin şiddetin tırmanmasında ne ölçüde rol oynadığı tartışmalı kalır. Ancak siyasal sonucu açıktır: Tokayev krizi kendisi için bir fırsata çevirir ve Nazarbayev’le paylaşmak zorunda olduğu iktidarın temel araçlarını ele geçirir (Reuters, 2022a)

İlk hamle 5 Ocak’ta gelir. Tokayev, 2019’da cumhurbaşkanlığından ayrılmasına rağmen Güvenlik Konseyi’nin ömür boyu başkanlığını sürdüren Nazarbayev’in yerine Konsey başkanlığını kendisi üstlenir. Ardından Nazarbayev’in önemli bir müttefiki olarak görülen iç güvenlik şefi Karim Massimov “vatana ihanet” suçlamasıyla tutuklanır ve Nazarbayev’in yeğeni Samat Abish, Ulusal Güvenlik Komitesi başkan yardımcılığı görevinden alınır. Nazarbayev ailesinin tasfiyesi güvenlik aygıtıyla sınırlı kalmaz, ekonomik alana da sıçrar. Dariga’nın partneri Kairat Sharipbayev Qazaq Gaz’ın, küçük kızı Aliya’nın eşi Dimash Dosanov KazTrans Oil’in başından ayrılmak zorunda kalır. Timur Kulibayev de birkaç gün sonra ülkenin güçlü iş örgütü Atameken’in başkanlığından istifa eder. Aynı günlerde Tokayev’in “Nazarbayev’in yakınlarının servetlerini yeni bir hayır vakfına düzenli bağışlar yaparak halkla paylaşmalarını istediği” haberi basına düşer (Euronews, 2022; Crisis Group, 2022).

Ocak ayının başında Nazarbayev’in Güvenlik Konseyi’nin başkanlık görevini elinden alan Tokayev, Ocak ayı sonuna yaklaşırken de Nur Otan partisinin genel başkanlık görevini de Nazarbayev’den devralır ve “siyasal iktidarın devri” tamamlanmış olur. Partinin, Tokayev’i Genel Başkan olarak seçtiği kongrede, Nazarbayev’in milletvekili olan büyük kızı Dariga ve diğer bazı üyeler de siyasal konseyden çıkarılarak etkisizleştirilirler (Reuters, 2022b).

Asıl darbe ise birkaç ay sonra gelir. Haziran 2022’de yapılan anayasa referandumuyla Nazarbayev’e özel olarak tanınmış “Birinci Cumhurbaşkanı - Elbaşı” statüsünün anayasal dayanakları yürürlükten kaldırılır ve ömür boyu Anayasa Konseyi üyeliği ile kendisine tanınmış başka ayrıcalıklar sona erdirilir. Ocak 2023’te ise “Birinci Cumhurbaşkanı – Elbaşı” yasası tamamen iptal edilir ve Nazarbayev’in ailesini de kapsayan özel dokunulmazlık ve malvarlığı güvencesi böylece ortadan kalkar (RFE/RL, 2023).

Değişimin sınırlarını ve yöntemini en açık gösteren örnek ise Nazarbayev’in yeğeni Kairat Satybaldı olur. Mart 2022’de tutuklanan Satybaldı aynı yılın eylül ayında Kazakhtelecom ve başka şirketlerdeki yolsuzluk ve zimmet dosyaları nedeniyle altı yıl hapse mahkûm edilir, malvarlığına el konulur, on yıl kamu görevinden men edilir ve KNB tümgeneralliği ile devlet nişanları geri alınır. Sonraki soruşturmalar sırasında Kazak makamlarının açıkladığı rakamlara göre Satybaldı ve bağlantılı kişiler yaklaşık 732 milyar tenge, yani 1,6 milyar dolar değerindeki para ve malvarlığını devlete geri verir. Bu varlıklar arasında Kazakhtelecom hisseleri, şirket payları, gayrimenkuller ve yurtdışında tutulan mallar da vardır (Matveev, 2024; Ismailov, 2024).

Satybaldı, Ağustos 2024’te, zararı karşılaması ve devlete yaptığı varlık transferleri de gerekçe gösterilerek cezasının geri kalanı üç yıl üç aylık özgürlük kısıtlamasına çevrilerek cezaevinden çıkarılır (RFE/RL, 2024). Dinara ve Timur Kulibayev ise büyük servetlerini korumayı sürdürürler. Ortada Nazarbayev ailesine yönelik toptan bir tasfiye söz konusu değildir. Tokayev’in yaptığı, asıl olarak eski iktidar merkezinin siyasal gücünü kırmak, bazı servetleri geri almak ve kimin korunacağına artık kendisinin karar verdiğini göstermek olarak okunabilir.

Nazarbayev iktidarının güçlü olduğu 2000’li yılların başlarında kendisi ve ailesi için hukuki güvenceler sağladığını düşünse de yirmi yıl sonra o güvenceleri oluşturan unvanlar, makamlar ve yasalar birer birer elinden alınır. Kendisi hapse girmemiş ve ailesinin tamamı tasfiye edilmemiş olsa da bunun nedeni kendi yazdırdığı yasalar değil, halefinin ne kadar ileri gitmeyi tercih ettiğidir. Hanedan kuramayan şef, güvenli çıkışının koşullarını belirleme gücünü de kaybetmiştir.

Şef Değişti, Düzen Kaldı

Nazarbayev’in iktidardan düşürülmesi doğrudan Kazakistan’ın demokratikleştiği anlamına gelmiyor. Ocak 2022’de sokaklara çıkanların talepleri iktidarın değişimi ve demokrasiydi. İktidar değişti ancak ortaya çıkan sonuç demokratik bazı girişimlere rağmen “yeni şef mi” şüphesini güçlü bir şekilde hissettiriyor.

Tokayev, protesto gösterilerini kendisi için araçsallaştırarak ipleri tam olarak eline aldıktan sonra “Yeni Kazakistan” ve “Adil Kazakistan” sloganları altında bazı gerçek kurumsal değişiklikler yapıldı. Cumhurbaşkanının parti üyeliği yasaklandı, yakın akrabalarının üst düzey devlet görevlerine ve yarı kamusal şirketlerin başına gelmesinin önüne geçildi, Anayasa Mahkemesi kuruldu ve seçim sisteminde sınırlı açılımlar gerçekleştirildi. Ancak bunlar siyasal iktidarın rekabete açılması anlamına gelmedi. Muhalif partilerin ve adayların önündeki engeller, medya ve toplantı özgürlüğü üzerindeki baskılar sürdü. Freedom House Kazakistan’ı Tokayev döneminde de “özgür değil” olarak sınıflandırmaya devam etti (Freedom House, 2024, 2026).

Tokayev döneminin niteliğini atamalar üzerinden anlamaya çalışmak da mümkün. 2026 yılında yenilenen anayasa ile Tokayev bir yandan tıpkı selefi Nazarbayev gibi kendi görev dönemlerini sıfırlatıp yeniden aday olmasının önünü açarken diğer yandan da yeniden kurulan Cumhurbaşkanı Yardımcılığı makamına uzun yıllardır yanında olan Erlan Karin’i atar (Zelinska, 2026; Bilyal, 2026). Aileyi devlet yönetiminden uzak tutma iddiasını tartışmalı hale getiren bir gelişme de yaşanır. Tokayev’in yeğeni Dana Medeuova, önce yeni iktidar partisi Adilet’in siyasi konseyine, Ağustos seçimlerinden sonra da milletvekili olarak Kurultay’a girer (Umarov, 2026; Qazinform, 2026).

Servet aktarımı da Tokayev ailesi için tartışmalı konulardan biridir. Tokayev ailesinin serveti ve bu servetin kaynağı konusunda ciddi soru işaretleri bulunuyor. OCCRP’nin 2022’deki ‘Suisse Secrets’ soruşturmasına göre, bilinen bir iş geçmişi ya da servet kaynağı olmayan Tokayev’in ailesi 1998’den itibaren İsviçre’de banka hesaplarına, 2012’den sonra da Britanya Virjin Adaları’nda paravan şirketlere sahip oldu. Kazak yetkililer mal varlıklarını açıklamak zorunda olmadığından bu servetin kaynağı belirsiz kaldı, aile de soruları yanıtlamadı (OCCRP, 2022).

Parti yapısının kendisi de bir kopuş olmadığı iddialarını güçlendirmektedir. Partinin adı değişse de yapısı korunmuştur. 1999’da Nazarbayev’in liderliğinde kurulan Otan partisi 2006’da Nur Otan, 2022’de Amanat adını alır. 2026’da bir kopuş izlenimi yaratmak için “adalet” anlamına gelen Adilet partisi kurulur ve Haziran 2026’da yaklaşık 800 bin üyeli Amanat kendini feshedip bu yeni partiye katılır. Adilet, Ağustos 2026’da yapılan seçimlerde 145 sandalyeden 110’unu ve oyların yüzde 71,2’sini alır (Umarov, 2026; Ismailov, 2026).

Nazarbayev’in kan üzerinden süreklilik kurma girişimi çökmüş, ama bu ne demokratikleşmeye ne de eski yapının tamamen dağılmasına yol açmıştır. Başlangıçta demokratik görünümlü birtakım adımlar atılmış olsa da sadece şefin değiştiği, düzenin aynı kaldığı yönünde çok sayıda eleştiri yapılmakta ve gelişmeler bu eleştirileri büyük oranda doğrulamaktadır.

Kazakistan’da yaşanılanları bir halk ayaklanmasını kendisi için araçsallaştıran iktidar klikleri arası şiddetli bir el değiştirme ve yeniden kişiselleşme olarak okumak mümkün. Kişiselleşmiş, yağmaya ve zora dayalı iktidar yapısı, kurucusundan bağımsız biçimde kendisini yeniden üretmiştir.

Kaynakça

Baumgartner, P. (2019) “Explainer: Kazakh President Nazarbaev Resigns, But Is He Really Leaving?”, RFE/RL, 19 Mart 2019. Erişim Tarihi: 7 Eylül 2026. https://www.rferl.org/a/kazakhstan-explainer-nazarbaev-resigns/29830781.html

BBC (2019) Nursultan Nazarbayev kimdir? Kazakistan’ı 28 yıl yöneten rakipsiz lider. BBC News Türkçe, 19 Mart 2019. Erişim Tarihi: 05 Eylül 2026. https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-47629056

Bilyal, T. (2026) Tokayev’s former state adviser Erlan Karin appointed Kazakhstan’s vice president, Euronews, 31 Ağustos 2026. Erişim Tarihi: 8 Eylül 2026. https://www.euronews.com/2026/08/31/tokayevs-former-state-adviser-erlan-karin-appointed-kazakhstans-vice-president

Crisis Group (2022) Behind the Unrest in Kazakhstan, 14 Ocak 2022. Erişim Tarihi: 8 Eylül 2026. https://www.crisisgroup.org/qna/europe-central-asia/kazakhstan/behind-unrest-kazakhstan

Dünya Bankası (2007) “Frozen Funds to Help Kazakh Youth under New International Agreement”, 3 Mayıs 2007. https://documents1.worldbank.org/curated/en/099446205272235036/pdf/IDU0b0c5eab409e1704ab30a63c0c70d7f77b48d.pdf

Eckel, M. (2021) “British Inquest Says Grandson Of Ex-Kazakh President Nazarbaev Died Of Natural Causes, Cocaine Addiction”, 24 Mart 2021. Erişim Tarihi: 23 Ekim 2026. https://www.rferl.org/a/british-inquest-says-grandson-of-ex-kazakh-president-nazarbaev-died-of-natural-causes-cocaine-addiction/31167901.html

Eurasianet (2020) “Kazakhstan: Troubled Nazarbayev Grandson Dies Aged 29”, 17 Ağustos 2020. Erişim Tarihi: 23 Ekim 2026. https://eurasianet.org/kazakhstan-troubled-nazarbayev-grandson-dies-aged-29

Euronews (2022) Kazakh ex-leader’s in-laws leave key energy sector jobs, 16 Ocak 2022. Erişim Tarihi: 7 Eylül 2026. https://www.euronews.com/2022/01/16/us-kazakhstan-nazarbayev-family

Fayzullina, K. (2013) “Kazakhstan: The House that Nazarbayev Built”, Al Jazeera Centre for Studies, 17 Temmuz 2013. Erişim Tarihi: 8 Eylül 2026.
https://studies.aljazeera.net/en/reports/2013/07/201371774242221773.html

Freedom House (2013) Nations in Transit, 18 Haziran 2013. Erişim Tarihi: 7 Eylül 2026. https://www.refworld.org/reference/annualreport/freehou/2013/en/94425

Freedom House (2024). Kazakhstan: Freedom in the World 2024. Erişim Tarihi: 8 Eylül 2026. https://freedomhouse.org/country/kazakhstan/freedom-world/2024

Freedom House (2026). Kazakhstan: Freedom in the World 2026. Erişim Tarihi: 8 Eylül 2026. https://freedomhouse.org/country/kazakhstan/freedom-world/2026

Gavrilis, G. (2019) The Reminiscences of James H. Giffen, 5 Haziran 2019. Erişim Tarihi: 6 Eylül 2026. https://oralhistory.harriman.columbia.edu/interview/40

Independent Türkçe (2022) Kazakistan’daki protesto gösterilerde 225 kişi hayatını kaybetti. 15 Ocak 2022. Erişim Tarihi: 7 Eylül 2026. https://www.indyturk.com/node/460301/d%C3%BCnya/kazakistandaki-protesto-g%C3%B6sterilerinde-225-ki%C5%9Fi-hayat%C4%B1n%C4%B1-kaybetti

Ismailov, V. (2024) “Nazarbayev’s Nephew Returns $1.6 Billion to Kazakhstan Following Embezzlement Conviction”, The Times of Central Asia, 13 Ağustos 2024. Erişim Tarihi: 7 Eylül 2026. https://timesca.com/nazarbayevs-nephew-returns-1-6-billion-to-kazakhstan-following-embezzlement-conviction/

Ismailov, V. (2026) Final Results Give Adilet 110 Seats in Kazakhstan’s Kurultai, The Times of Central Asia, 25 Ağustos 2026. Erişim Tarihi: 8 Eylül 2026. https://timesca.com/kazakhstan-kurultai-election-adilet-wins-71-percent/

İsviçre Konfederasyonu (2015) “Restitution of stolen assets to Kazakhstan successfully completed”, 9 Aralık 2015. https://www.admin.ch/en/nsb?id=59867

KazTAG (2020) “Aisultan Nazarbayev, who died in London, expressed fears for his life”, 17 Ağustos 2020. Erişim Tarihi: 23 Ekim 2026. https://kaztag.kz/en/news/aisultan-nazarbayev-who-died-in-london-expressed-fears-for-his-life

Lillis, J. (2009) Kazakhstan: President Nazarbayev Marks Two Decades in Power, Eurasianet, 19 Haziran 2009. Erişim Tarihi: 6 Eylül 2026. https://eurasianet.org/kazakhstan-president-nazarbayev-marks-two-decades-in-power

Lillis, J. (2010) Kazakhgate Bribery Saga Fizzles Out amid Claims of Cold War Heroism, Eurasianet, 23 Kasım 2010. Erişim Tarihi: 23 Ekim 2026. https://eurasianet.org/kazakhgate-bribery-saga-fizzles-out-amid-claims-of-cold-war-heroism

Lillis, J. (2023) “Kazakhstan: Nazarbayev relatives mull reducing share in major bank”, Eurasianet, 30 Ocak 2023. Erişim Tarihi: 8 Eylül 2026. https://eurasianet.org/kazakhstan-nazarbayev-relatives-mull-reducing-share-in-major-bank

Mallinson, K. (2023) Kazakhstan: Tested by Transition, Chatham House, 20 July 2023. Erişim Tarihi: 8 Eylül 2026. https://www.chathamhouse.org/2019/11/kazakhstan-tested-transition/2-governance

Matveev, A. (2024) “Out With the Old and in With the New: From Politicians to Felons: Part Two”, The Times of Central Asia, 19 Kasım 2024. Erişim Tarihi: 7 Eylül 2026. https://timesca.com/from-politicians-to-felons-part-two/

Najibullah, F. (2007) “Kazakhstan: Critics Question Presidential Son-In-Law’s Volte-Face”, RFE/RL, 28 Mayıs 2007. Erişim Tarihi: 7 Eylül 2026. https://www.rferl.org/a/1076761.html

Najibullah, F. (2011) “Kazakhstan’s ‘Gray Cardinal’ Anoints Presidential Heir Apparent,”, RFE/RL, 25 Temmuz 2011. Erişim Tarihi: 7 Eylül 2026. https://www.rferl.org/a/chaikhana_kazakhstan_heir_apparent/24276380.html

OCCRP (2022) “The Offshore Secrets of Kazakhstan’s President Tokayev”, Suisse Secrets, Organized Crime and Corruption Reporting Project, 20 Şubat 2022. Erişim Tarihi: 8 Eylül 2026. https://www.occrp.org/en/project/suisse-secrets/the-offshore-secrets-of-kazakhstans-president-tokayev

Pannier, B. (2007) “Kazakhstan: Criminal Scandal Widens Around Ex-Ambassador Aliev”, RFE/RL, 28 Ağustos 2007. https://www.rferl.org/a/1078389.html

Pannier, B. (2008) “Kazakhstan: President’s Former Son-In-Law Offers To Testify In ‘Kazakhgate’ Probe” RFE/RL, 17 Mayıs 2008. Erişim Tarihi: 7 Eylül 2026. https://www.rferl.org/a/1117505.html

Pannier, B. (2018) Kazakhstan: A Falling Presidential Confidant And A Rising Presidential Daughter*, 24 Eylül 2018. Erişim Tarihi: 7 Eylül 2026. https://www.rferl.org/a/qishloq-ovozi-kazakhstan-falling-presidential-confidant-rising-presidential-daughter-darigha-jaksybekov/29507085.html

Qazinform (2026) Kazakhstan’s Qurultay and OSCE PA discuss climate and water security, 20 Ekim 2026. Erişim Tarihi: 23 Ekim 2026. https://qazinform.com/news/kazakhstans-qurultay-and-osce-pa-discuss-climate-and-water-security-dc9d8c/amp

Reuters (2022a) Kazakh leader removes veteran ex-president from key security post. 5 Ocak 2022. Erişim Tarihi: 7 Eylül 2026. https://www.reuters.com/world/asia-pacific/kazakh-leader-removes-veteran-ex-president-key-security-post-2022-01-05/

Reuters (2022b) Kazakh president Tokayev takes over as ruling party leader, 28 Ocak 2022. Erişim Tarihi: 7 Eylül 2026. https://www.reuters.com/world/europe/kazakh-president-tokayev-takes-over-ruling-party-leader-2022-01-28/

RFE/RL (2010) After Seven Years, ‘Kazakhgate’ Scandal Ends With Minor Indictment, 10 Ağustos 2010. Erişim Tarihi: 5 Eylül 2026. https://www.rferl.org/a/After_Seven_Years_Kazakhgate_Scandal_Ends_With_Minor_Indictment_/2123800.html

RFE/RL (2011a) “Adviser Backs Away From Nazarbaev’s Succession Comments,” 28 Temmuz 2011. Erişim Tarihi: 7 Eylül 2026. https://www.rferl.org/a/kazakh_adviser_backs_away_comments_on_nazarbaev_successor/24279296.html

RFE/RL (2011b) “President Visits Troubled West Kazakhstan, Fires Officials”, 22 Aralık 2011. Erişim Tarihi: 7 Eylül 2026. https://www.rferl.org/a/kazakh_gas_chief_fired_as_president_responds_to_recent_clashes/24430297.html

RFE/RL (2015) “Rakhat Aliev, Kazakh President’s Former Son-In-Law, Found Dead In Austrian Jail”, 24 Şubat 2015. Erişim Tarihi: 7 Eylül 2026. https://www.rferl.org/a/rakhat-aliev-kazakhstan-found-dead-austrian-jail/26865793.html

RFE/RL (2018) “Nazarbaev Becomes Security Council’s Chairman For Life”, 12 Temmuz 2018. Erişim Tarihi: 8 Eylül 2026. https://www.rferl.org/a/kazakhstan-nazarbaev-security-council-chairman-for-life/29358887.html

RFE/RL (2019) “Nazarbaev’s Daughter Handed Powerful Senate Post As Kazakhstan Gets New President” 20 Mart 2019. Erişim Tarihi: 7 Eylül 2026. https://www.rferl.org/a/toqaev-sworn-in-kazakh-president-nazarbaev/29831419.html

RFE/RL (2020) “Election Of New Kazakh Parliament Speaker Sparks Talk Of Power Struggle”, 4 Mayıs 2020. Erişim Tarihi: 7 Eylül 2026. https://www.rferl.org/a/election-of-new-kazakh-parliamentary-speaker-sparks-talk-of-power-struggle/30591896.html

RFE/RL (2023) Kazakhstan’s Constitutional Court Nixes Law On First President-Leader Of Nation, 11 Ocak 2023. Erişim Tarihi: 7 Eylül 2026. https://www.rferl.org/a/kazakhstan-nazarbaev-law-annulled/32218636.html

RFE/RL (2024) Prison Term Of Kazakh Ex-President’s Nephew Replaced By Suspended Sentence, 19 Ağustos 2024. Erişim Tarihi: 7 Eylül 2026. https://www.rferl.org/amp/qairat-satybaldy-prison-suspended-sentence-nazarbaev-nephew/33084292.html

Sağlam, M. (2019) 30 yıldır iktidardaki Nazarbayev’in istifası sürpriz değil, Gazete Duvar, 19 Mart 2019. Erişim Tarihi: 7 Eylül 2026. https://www.gazeteduvar.com.tr/dunya/2019/03/19/30-yildir-iktidardaki-nazarbayevin-istifasi-surpriz-degil

Silvan, K. (2020) Managed Leadership Succession in Kazakhstan, FIIA, March 2020. Erişim Tarihi: 8 Eylül 2026. https://fiia.fi/en/publication/managed-leadership-succession-in-kazakhstan

Sputnik (2023) Nazarbayev: Ocak 2022’de Kazakistan’da yaşanan protesto olayları Kiev’den yönetildi. 1 Aralık 2023. Erişim Tarihi: 7 Eylül 2026. https://anlatilaninotesi.com.tr/20231201/nazarbayev-ocak-2022de-kazakistanda-yasanan-protesto-olaylari-kievden-yonetildi-1077992120.html

Stanford Law School (t.y.) “United States v. Giffen; Mercator Corporation”, FCPA Enforcement Action Dataset. https://fcpa.stanford.edu/enforcement-action.html?id=73

Toleukhan, A. (2019) “Kazakistan’ın Sovyet döneminden kalan son cumhurbaşkanının ani istifası halkım için ne anlama geliyor?”, Independent Türkçe, 23 Mart 2019. Erişim Tarihi: 7 Eylül 2026. https://www.indyturk.com/node/20146/d%C3%BCnyadan-sesler/kazakistan%C4%B1n-sovyet-d%C3%B6neminden-kalan-son-cumhurba%C5%9Fkan%C4%B1n%C4%B1n-ani-istifas%C4%B1

Umarov, T. (2026) Where Are President Tokayev’s Political Reforms Leading Kazakhstan?, Carnegie Politika, 22 Temmuz 2026. Erişim Tarihi: 8 Eylül 2026. https://carnegieendowment.org/russia-eurasia/politika/2026/07/kazakhstan-constitution-new-tokaev

Zelinska, D. (2026) Kazakhstan’s new constitution: preparations for succession and the façade of democratisation, OSW, 18 Mart 2026. Erişim Tarihi: 8 Eylül 2026. https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/analyses/2026-03-18/kazakhstans-new-constitution-preparations-succession-and-facade

Footnotes

  1. James H. Giffen, 2019’da verdiği uzunca bir sözlü tarih söyleşisinde o günleri ayrıntılarıyla anlatmıştır. Bu söyleşi, Giffen’in Kazakistan’ın kuruluş sürecinden itibaren Nazarbayev ile geliştirdiği ilişkileri ve CIA’ın bölgedeki faaliyetlerini anlayabilmek açısından önemlidir. Söyleşisinin sonlarına doğru Giffen’ın bugün Rusya ile savaşta olan Ukrayna’ya ilişkin söyledikleri dikkat çekicidir: “… Eğer Ukrayna hükümetini değiştirebilirsem, bu harika bir şey olur… Bugün Ukrayna’daki durumla ilgileniyorum. Ukrayna hükümetini nasıl değiştireceğime dair bir plan hazırladım bile. Grafikler halinde ve uygulamaya geçirilmeye hazır.” (Gavrilis, 2019) ↩

  2. Aliyev’in ölümü, ailenin yurtdışındaki tek örneği olarak kalmaz. Oğlu Aisultan Nazarbayev de 16 Ağustos 2020’de, 29 yaşındayken, Londra’da yaşamını yitirir (Eurasianet, 2020). Aisultan, ölmeden önce ailesi ve rejim aleyhinde birçok açıklama yapar. Şubat 2020’de hayatının tehdit altında olduğunu söyleyerek İngiltere’den siyasi sığınma talep ettiğini açıklar (KazTAG, 2020). Ancak ölümünden sonra hazırlanan adli tıp raporuna göre ölümü doğaldır ve kokainle ilişkilidir (Eckel, 2021). ↩